قسم پنجم ، در باب پيدايش معادن است . اين قسم در دو فصل است : فصل اوّل ، در معدنيات علت پيدايش معدنيات ، تقسيمات جواهر معدنى واقسام سه‌گانهء آنها در اين فصل مورد بحث واقع شده است : بخارها ودودهاى قوى وپرفشار زير زمين ، زمين را مىشكافند وبه صورت چشمه يا زلزلهء وحشتناك بروز مىكنند . امّا اگر چندان قوى نباشند در دل زمين محبوس مىمانند وبا امتزاج با يكديگر مواد جسماني را براي پيدايش معدنيات آماده مىكنند . والبتة هر قوهء معدنى خاص سرزمينى است . به‌نظر شهرزورى ، بهترين تقسيم معدنيات اين است كه بگوييم جواهر معدنى يا ذوب شونده‌اند يا نه ؛ ذوب شونده‌ها سه قسم‌اند : 1 - ذوب شوندهء منطرق ، مثل أجسام هفت‌گانه ( طلا ، نقره ، مس ، قلع ، سرب ، انك ، آهن وروى ) . 2 - ذوب شوندهء مشتعل غير منطرق ، مثل كبريت وزرنيخ . 3 - ذوب شوندهء غير منطرق غير مشتعل ، مثل شيشه واملاحى كه با رطوبت ذوب مىشوند . معدنياتى كه ذوب نمىشوند دو قسم‌اند : يا مرطوب‌اند ، مثل جيوه كه مرطوب است ، اما ذوب نمىشود ، ويا خشك وسفت‌اند ، مثل الماس وياقوت كه از شدت خشكى وصلابت ذوب نمىشوند ، وبر أساس اين تقسيم جواهر معدنى پنج نوع‌اند . تقسيم ديگر از معدنيات اين است كه آنها را به أرواح وأجساد وأحجار تقسيم كرده‌اند . تقسيم سوم از اخوان الصّفا است كه معدنيات را بر حسب محلّ پيدايش آنها تقسيم كرده‌اند . بر أساس گزارشى كه از اخوان الصّفا نقل كرده است تا آن زمان هفتصد